Pas zhvillimeve të fundit në Hagë, në Kosovë është rikthyer në vëmendje një pyetje që është ngritur edhe më parë: a mundet Kuvendi i Kosovës t’i japë fund Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar?
Përgjigjja juridike nuk është e thjeshtë dhe nuk lidhet vetëm me mundësinë e shfuqizimit të një ligji. Arsyeja është se baza e Dhomave të Specializuara nuk është vetëm ligjore, por edhe kushtetuese. Institucioni është i përcaktuar drejtpërdrejt në Kushtetutën e Republikës së Kosovës, përmes nenit 162.
Dhomat e Specializuara morën bazën e tyre kushtetuese më 3 gusht 2015, kur Kuvendi miratoi Amendamentin nr. 24 të Kushtetutës. Me këtë amendament, pas nenit 161 u shtua neni 162, i titulluar “Dhomat e Specializuara dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar”.
Një përpjekje e mëparshme për ndryshimin kushtetues, më 26 qershor 2015, kishte marrë 75 vota dhe nuk kishte arritur pragun prej 80 votash të kërkuara për amendament kushtetues. Propozimi u riprocedua dhe më 3 gusht u miratua nga Kuvendi.
Pas miratimit të amendamentit kushtetues, Kuvendi miratoi edhe Ligjin nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Ky ligj rregullon organizimin, funksionimin dhe juridiksionin e këtyre institucioneve.
Pikërisht këtu qëndron dallimi kryesor. Ndryshe nga një institucion që krijohet vetëm me ligj, baza e Speciales është vendosur edhe në Kushtetutë.
Për këtë arsye, edhe nëse Kuvendi do ta ndryshonte ose shfuqizonte Ligjin nr. 05/L-053, neni 162 do të vazhdonte të ishte pjesë e Kushtetutës.
Nëse synimi do të ishte heqja e bazës kushtetuese të Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar, do të kërkohej ndryshimi i vetë Kushtetutës.
Por një ndryshim i tillë nuk mund të bëhet me një votim të zakonshëm parlamentar.
Neni 144 i Kushtetutës përcakton se për ndryshimet kushtetuese kërkohen dy shumica, të cilat duhet të plotësohen njëkohësisht.
E para është shumica prej dy të tretave të të gjithë 120 deputetëve të Kuvendit, që nënkupton së paku 80 vota.
E dyta është shumica prej dy të tretave të deputetëve që mbajnë vendet e garantuara për komunitetet joshumicë.
Në Kuvendin e Kosovës janë 20 vende të garantuara për komunitetet joshumicë: 10 për komunitetin serb dhe 10 për komunitetet e tjera.
Kjo nënkupton se për të përmbushur shumicën e dytë nevojiten së paku 14 vota nga këta 20 deputetë, krahas minimumit prej 80 votash të të gjithë Kuvendit.
Në këtë pikë, Kushtetuta nuk përcakton se duhet të jenë votat e një partie të caktuar, përfshirë Listën Serbe. Kërkesa kushtetuese lidhet me deputetët që mbajnë vendet e garantuara për komunitetet joshumicë.
Megjithatë, matematika parlamentare tregon se komunitetet joserbe kanë gjithsej 10 vende të garantuara. Edhe nëse të dhjetë deputetët do të votonin pro një amendamenti të tillë, për të arritur pragun prej 14 votash do të duheshin së paku edhe katër vota nga deputetët që mbajnë vendet e garantuara për komunitetin serb.
Nëse këto vende mbahen nga deputetë të Listës Serbe, atëherë praktikisht një ndryshim i tillë nuk mund të miratohet pa disa vota të deputetëve të saj.
Kjo do të thotë se edhe një shumicë e gjerë në Kuvend, qoftë 80, 90 apo 100 deputetë, nuk do të mjaftonte vetvetiu. Krahas shumicës së përgjithshme, duhet të plotësohet edhe pragu i veçantë për deputetët e komuniteteve joshumicë.
Përpara votimit ekziston edhe një hap tjetër i rëndësishëm. Amendamenti i propozuar i Kushtetutës i dërgohet Gjykatës Kushtetuese për vlerësim paraprak, në mënyrë që të shqyrtohet në raport me të drejtat dhe liritë e garantuara me Kapitullin II të Kushtetutës.
Kështu, në aspektin formal, neni 162 nuk është dispozitë e pandryshueshme. Kushtetuta parashikon procedurë për ndryshimin e dispozitave të saj.
Megjithatë, heqja e bazës kushtetuese të Speciales nuk mund të bëhet përmes një vendimi të zakonshëm të Kuvendit apo vetëm përmes shfuqizimit të ligjit përkatës.
Do të kërkohej procedura për amendament kushtetues, kontrolli paraprak nga Gjykata Kushtetuese dhe më pas sigurimi i dy shumicave të përcaktuara në nenin 144.
Prandaj, debati për përfundimin e mandatit të Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar është juridikisht më kompleks sesa një procedurë e zakonshme për shfuqizimin e një ligji.
Baza e këtyre institucioneve është e ankoruar drejtpërdrejt në Kushtetutën e Republikës së Kosovës që nga viti 2015.
(Unaza Online)